شبکه همبند پیش رونده

ایران، فارس، شیراز

1403

برگزار کننده

فستیوال معمار شیراز

دسته بندی

مسابقه، طراحی منظر، طراحی شهری

وضعیت

کانسپت

جوایز

در روند گسترش و توسعه شهرها، بسیاری از مناطق شهری به دلیل تغییرات سریع یا نبود برنامه‌ریزی دقیق، از چرخه زندگی فعال خود خارج می‌شوند. این مکان‌ها که زمانی جزئی از بافت پویا و کارآمد شهر محسوب می‌شدند، به‌تدریج به نقاطی با عملکرد نامشخص تبدیل شده و به‌عنوان فضاهای پسماند شهری شناخته می‌شوند. عواملی مانند رشد شتاب‌زده و بی‌رویه شهر، تخریب‌های بی‌ضابطه، ساخت‌وسازهای ناهماهنگ، تغییرات کاربری نامناسب و بی‌توجهی به بازآفرینی این فضا‌ها، علاوه بر کاهش امنیت و برهم زدن زیبایی‌شناسی شهری، مشکلات اجتماعی و زیست‌محیطی متعددی را ایجاد کرده‌اند. بازآفرینی این مناطق با مدیریت هدفمند و برنامه‌ریزی مؤثر می‌تواند حیات و معنا را به این نقاط فراموش‌شده شهری بازگرداند.

گسترش سریع شیراز به سمت شمال غرب، به‌ویژه با شکل‌گیری شهرک‌های اقماری، برخی مکان‌های کلیدی شهری از جمله میدان احسان را از چرخه عملکردی خود خارج کرده است. این میدان که می‌توانست به‌عنوان نقطه‌ای ارتباطی و فعال میان معالی‌آباد، فرهنگ‌شهر، کوی وحدت و کوه دراک عمل کند، به دلیل برنامه‌ریزی نامناسب، انتخاب نامی غیرمرتبط با هویت محلی (صرفاً به دلیل نزدیکی به مدرسه احسان) و ساخت‌وسازهای بی‌ضابطه، به یک فضای پسماند شهری بی‌هویت و ناکارآمد با امنیت پایین و عملکرد نامطلوب تبدیل شده است. عبور پل هوایی و اضافه شدن سازه‌هایی مانند آبنما، بیلبورد تبلیغاتی و ایستگاه اتوبوس نه‌تنها به بهبود شرایط کمکی نکرده، بلکه وضعیت این فضا را وخیم‌تر کرده است.

این میدان در میان کاربری‌های متنوعی مانند مراکز درمانی، اداری و آموزشی قرار گرفته است که هرکدام نیازهای خاص خود را دارند. کمبود نیازهای پایه‌ای همچون پارکینگ، امکانات رفاهی مناسب و فضای سبز، مشکلاتی نظیر ازدحام و نارضایتی مراجعین بیمارستان‌ها و کلینیک‌های اطراف را به همراه داشته است. نبود مسیرهای امن برای عبور دانش‌آموزان در ساعات پرتردد نیز امنیت منطقه را تهدید کرده و خطری جدی برای سلامت و ایمنی ساکنان و عابران ایجاد کرده است. این مشکلات، در کنار کمبود روشنایی و امنیت در ساعات پایانی شب و طراحی نامناسب خروجی ایستگاه مترو -که معمولاً باید با فضایی شهری و کاربردی همراه باشد- میدان احسان را به فضایی فاقد کارکرد و ناایمن تبدیل کرده است. این عوامل نه‌تنها کیفیت زندگی شهری را کاهش می‌دهند، بلکه بر امنیت عمومی و تعاملات اجتماعی نیز تأثیری منفی می‌گذارند.

تیم طراحی، پس از بیش از ۴۰ بازدید میدانی در ساعات مختلف شبانه‌روز و تحلیل دقیق سایت، درکی عمیق از معضلات و ظرفیت‌های موجود به دست آورد و نقدی بنیادین بر محدوده تعیین‌شده توسط برگزارکنندگان مسابقه ارائه کرد. میدان احسان، با وجود پتانسیل بالای خود برای بازآفرینی و احیای کارکردهای اجتماعی و شهری، به راهکاری جامع و همه‌جانبه نیاز دارد، نه رویکردی محدود که صرفاً بر اساس تصویری عمودی از یک پل هوایی تعریف شود.

رویکرد پیشنهادی تیم طراحی، بر شناخت دقیق نیازهای واقعی کاربران و ساکنان، پرهیز از راه‌حل‌های تکراری و غیرکاربردی و ایجاد فضایی متناسب با هویت محلی و الزامات شهری متمرکز است. طرح پیشنهادی، با هدف بازگرداندن کارکردهای اجتماعی، افزایش امنیت و بهبود کیفیت محیطی، در قالب سه لایه عملکردی، اجتماعی و منظر شهری ارائه شده است.

لایه اول (عملکردی): زیرساختی برای رفع نیازهای اساسی

در پایین‌ترین لایه، امکانات متنوعی در نظر گرفته شده است. در کنار ساختمان فعلی شرکت گاز، سرویس‌های بهداشتی مناسب، آبنما به‌عنوان المانی شاخص و پارکینگی با ظرفیت افزایش‌ یافته از ۵۶ به ۱۶۲ خودرو، نیاز مراجعین مراکز درمانی و اداری اطراف را برآورده کرده و به کاهش ازدحام خیابان‌های اطراف و بهبود نظم ترافیکی کمک می‌کند. همچنین، کیوسک قهوه‌ای (Takeaway) طراحی شده که خدمات‌رسانی سریع و بدون نیاز به پیاده شدن از خودرو را فراهم می‌کند و تجربه‌ای سریع و راحت به کاربران ارائه می‌دهد.

علاوه بر این، فضایی برای تعاملات اجتماعی و فعالیت‌های مشارکتی در نظر گرفته شده است تا بستری برای جلسات گروهی و گفت‌وگوهای اجتماعی فراهم شود. این بخش با هدف حمایت از گروه‌هایی مانند جمعیت NA و افرادی که پس از مراجعه به

مراکز درمانی نیاز به بازیابی روانی دارند، طراحی شده و مشارکت فعال شهروندان را در برنامه‌های اجتماعی و فرهنگی تقویت می‌کند. مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری این لایه نیز ارتباط میان محله‌های اطراف را بهبود بخشیده و علاوه بر تسهیل رفت‌وآمد و بهبود تعاملات اجتماعی، به استفاده پایدار از فضا نیز کمک می‌کنند.

لایه دوم (تعاملات اجتماعی): بستری برای ارتباط و فعالیت‌های گروهی

لایه میانی که به‌عنوان روکشی سایه‌انداز بر فضاهای زیرین عمل می‌کند، به منظور تسهیل تعاملات اجتماعی طراحی شده است. در میدانگاهی شهری چندمنظوره‌ای که در این لایه در نظر گرفته شده، امکان تجمع گروه‌های اجتماعی مختلف، از جمله کوهنوردان، فراهم آمده است تا بستری مناسب برای تقویت تعاملات اجتماعی و برگزاری رویدادهای شهری ایجاد ‌می کند. با تأمین امنیت، سایه، آسایش کافی و تجهیز فضا به امکاناتی مانند نیمکت، فضای سبز و سرپناه، محیطی امن، دلپذیر و آرام‌بخش برای تفریح، استراحت و آرمیدن در طول روز مهیا می‌شود. همچنین، این فضا فرصت هایی برای تجربه لحظاتی متفاوت، مانند نواختن گیتار یا برپایی آتش در ساعات پایانی شب را برای کاربران فراهم می‌آورد.

دیوارهای گرافیتی طراحی‌شده در این فضا، به‌عنوان ابزاری برای بیان هنری جوانان عمل می‌کنند. در این

لایه، بازشوهایی برای تأمین نور طبیعی و تهویه مناسب لایه زیرین پیش بینی شده‌اند. به‌منظور تقویت هویت طبیعی منطقه، سه گشودگی خاص که از مسیر معروف «سه کاج» (یکی از شناخته‌شده‌ترین مسیرهای صعود به قله دراک) الهام گرفته شده‌اند، به‌طور ویژه برای کاشت درختان در نظر گرفته شده است. همچنین، یک گشودگی دیگر در مسیر پله‌های سایت طراحی شده است که عبور محدود دوچرخه‌ها را ممکن می‌سازد.

این طراحی علاوه بر ایجاد محیطی زنده و پویا برای تعاملات اجتماعی، بستری مناسب برای برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری فراهم می‌آورد. همچنین، مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری که فضای زیر پل را به فرهنگ‌شهر، کوی وحدت و مدرسه احسان متصل می‌کنند، در نهایت به ایستگاه انتهایی مترو می‌رسند. این مسیرها نه تنها پایان‌دهنده محور جنوبی و پرتردد پیاده‌راه معالی‌آباد هستند، بلکه موجب تقویت تعاملات پایدار با محیط شهری نیز می‌گردند.

لایه سوم (منظر شهری): بهره‌مندی از چشم‌انداز

در بالاترین لایه، پل عابر پیاده‌ای در نظر گرفته شده است که علاوه بر تسهیل عبور عابران، فضایی دلپذیر برای استراحت، آرامش و تماشای چشم‌اندازهای زیبای میدان و طبیعت اطراف ایجاد می‌کند. عرشه‌ای که به‌عنوان نظرگاهی مشرف به میدان در ضلع شرقی پل سواره طراحی شده، فرصتی را فراهم می‌آورد تا محصلین و رهگذران روزانه به‌عنوان یک عنصر نمادین، دیوار نوشته‌ی «آزادی» را بر کوه دراک مشاهده کنند.

نتیجه طراحی

در این طراحی، با در نظر گرفتن مشکلات کنونی و پیشینه میدان احسان، فضایی چندلایه و پویا شکل گرفته است. هدف اصلی، احیای حیات اجتماعی این فضای فراموش‌شده شهری است. به جای فلکه یا دوربرگردان ناکارآمد و غیر ایمن ، محیطی چندمنظوره و فعال پدید می‌آید که از ظرفیت‌های اقتصادی و مشارکت فعال شهروندان بهره می‌گیرد و بستری پایدار و کارآمد برای توسعه آینده فراهم می‌سازد.